પદ્મશ્રી દાદુદાન પ્રતાપદાન ગઢવી (કવિ દાદ)
કવિ, લોકગાયક, ગીતકાર, લોકસાહિત્યકાર
ઈશ્વરિયા (ગીર), હાલ વેરાવળ વિસ્તાર, ગુજરાત
કવિ દાદ ગુજરાતી ચારણી અને લોકસાહિત્યના અગ્રણી કવિ, લોકગાયક અને ગીતકાર હતા. માત્ર ચાર ધોરણ સુધીનું ઔપચારિક શિક્ષણ મેળવ્યા છતાં તેમણે ગુજરાતી કવિતા, લોકગીત, ભજન અને ફિલ્મી ગીતોમાં વિશિષ્ટ સ્થાન બનાવ્યું.
પરિચય
દાદુદાન પ્રતાપદાન ગઢવી, જેઓ સમગ્ર ગુજરાતમાં “કવિ દાદ” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા, તેમનો જન્મ 11 સપ્ટેમ્બર 1940ના રોજ ઈશ્વરિયા (ગીર) ખાતે થયો હતો. તેમના પિતા પ્રતાપદાન ગઢવી જૂનાગઢ રાજ્યના રાજકવિ અને નવાબના સલાહકાર હતા. આમ, કવિ દાદને બાળપણથી જ કવિતા અને ચારણી સાહિત્યની સમૃદ્ધ પરંપરાનો વારસો મળ્યો હતો.
કવિ દાદે માત્ર ચાર ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યો હતો, પરંતુ તેમનું સ્વઅધ્યયન, ભાષા પરનું પ્રભુત્વ અને સર્જનાત્મક પ્રતિભા અસાધારણ હતી. તેમની રચનાઓ પર પછીના સમયમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ અને સંશોધન પણ થયું.
તેમણે ચારણી સાહિત્યની પરંપરાને આધુનિક ગુજરાતી લોકજીવન સાથે જોડવાનું મહત્વપૂર્ણ કાર્ય કર્યું. તેમની કવિતામાં ગ્રામ્ય જીવન, પ્રકૃતિ, માનવીય સંબંધો, ભક્તિ, રાષ્ટ્રભાવના, સંસ્કૃતિ અને જીવનદર્શન જેવા અનેક વિષયો જોવા મળે છે. તેમની રચનાઓ સરળ ભાષામાં હોવાથી સામાન્ય લોકો સુધી ખૂબ ઝડપથી પહોંચી.
કવિ દાદે આશરે 15 ગુજરાતી ચલચિત્રો માટે ગીતો લખ્યાં હતાં. તેમના અનેક ગીતો અન્ય લોકપ્રિય ગાયકોના કંઠે ગવાઈને લોકગીત સમાન લોકપ્રિય બન્યા.
તેમની રચના “કાળજા કેરો કટકો મારો ગાંઠથી છૂટી ગ્યો” ગુજરાતી લગ્ન અને કન્યા વિદાયના સૌથી જાણીતા ગીતોમાં સ્થાન પામી. તેમની અન્ય લોકપ્રિય રચનાઓમાં “કૈલાસ કે નિવાસી”, “ઘડવૈયા મારે ઠાકોરજી નથી થાવું” અને “હિરણ હલકારી”નો સમાવેશ થાય છે.
તેમનું “બંગ બાવની” વિશેષ નોંધપાત્ર સર્જન છે. 1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ અને બાંગ્લાદેશ મુક્તિ સંદર્ભે તેમણે આ કૃતિ લખી હતી. તેના વેચાણમાંથી થયેલો નફો તેમણે બાંગ્લાદેશના શરણાર્થીઓની રાહત માટે આપ્યો હતો — આ તેમના સાહિત્યમાં રહેલી રાષ્ટ્રભાવનાનું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે.
તેમની સમગ્ર રચનાઓનું સંકલન “ટેરવા” અને “લછનાયન” જેવા ગ્રંથોમાં કરવામાં આવ્યું. અન્ય જાણીતી કૃતિઓમાં “ચિત્તહરણનું ગીત”, “શ્રીકૃષ્ણ છંદાવલી” અને “રામનામ બારાક્ષરી”નો સમાવેશ થાય છે.
““દાદ કહે આ જગતમાં, સંતોષી એક ઝાડ; એક મૂળિયે પાણી પાવ, ત્યાં રાજી સઘળી ડાળ.””
— પદ્મશ્રી દાદુદાન પ્રતાપદાન ગઢવી (કવિ દાદ)
પદ્મશ્રી દાદુદાન પ્રતાપદાન ગઢવી (કવિ દાદ) જેવા મહાન વ્યક્તિઓ આપણા સમાજનું ગૌરવ છે. એમનું જીવન અને કાર્ય આપણને સદૈવ પ્રેરણા આપતું રહેશે.