આપણો ઇતિહાસ

માલધારી (પશુપાલક) સમાજનો ઈતિહાસ ગુજરાતમાં મુખ્યત્વે ભટકી‑પશુપાલન, ગોપાલન અને પારંપરિક ઘાસચારા પર આધારિત જીવનશૈલી સાથે જોડાયેલો છે.

“માલધારી” શબ્દનો અર્થ

• માલ = પશુધન (ગાયો, ભેંસો, બકરાં, ઊંટ વગેરે)

• ધારી = ધરાવનાર, સંભાળનાર

• એટલે “માલધારી” = જે વ્યક્તિ અથવા સમુહ પશુધન પાળી ને જીવન યાપે છે.

આ શબ્દ ખાસ કરીને પશ્ચિમ ભારત, ખાસ કરીને ગુજરાત માટે વધુ પ્રચલિત છે.

માલધારી સમાજમાં કઈ જાતિઓ આવે છે?

માલધારી સ્વતંત્ર “જાતિ” નહિ, પરંતુ એક વ્યવસાયિક સમુહ છે. તેમાં મુખ્યત્વે આ જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે

• ભરવાડ

• રબારી

• આહિર (અહીર)

• મહેર / મેર

• ચારણ

• તથા અન્ય સ્થાનિક ગોપાલક‑પશુપાલક જૂથો

આ બધાની સામાયિક ઓળખ – પશુપાલન અને ઘાસચારાના મેદાનો પાસે વસવાટ.

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

• ઈતિહાસમાં માલધારી સમુહનો ઉલ્લેખ આશરે 8મી–9મી સદીથી જોવા મળે છે, જ્યારે પશ્ચિમ ભારતના સૂકા અને અર્ધ‑સૂકા વિસ્તારોમાં ભટકી પશુપાલન વિકસ્યું.

• કચ્છ, સાઉરાષ્ટ્ર, ઉત્તર ગુજરાત અને રણ કાંઠે આ સમુહોએ મોસમી યાત્રા (માઇગ્રેશન) કરતા ઘાસચારા અને પાણીની શોધમાં સ્થળાંતર કરવાનું શરૂ કર્યું.

• જૂના સમયમાં આ લોકો સ્થાનિક રાજાઓ માટે

  • ઘોડા, ઊંટ, ગાયો પૂરી પાડતા,

  • પશુ રક્ષણ, ચરાગાહ સંભાળ, દૂધ અને દહીં–ઘીનો પુરવઠો કરતા,
    જેથી તેમને રાજસત્તા તરફથી ચરાગાહના અધિકાર અને કેટલીક કરરાહત મળતી.

જીવનશૈલી અને સંસ્કૃતિ

• માલધારીઓના વસવાટને “નેસ” કહેવામાં આવે છે – કાચા‑પાકા ઝૂંપડા, પશુઓ માટે ખૂંટા, અને ઘાસચારો નજીક હોય તેવા નાના ઢાળાવાળા વિસ્તારો.

• જીવનનો મુખ્ય આધાર: દૂધ, દહીં, ઘી, પ્રજનન માટેના જાનવર અને તેમના વેચાણ દ્વારા આવક.

• વસ્ત્ર, ગહના અને લોકકલા માં પણ માલધારી સંસ્કૃતિ અલગ ઓળખ ધરાવે છે – ખાસ કરીને રબારી, ભરવાડ વગેરે સમુહોના કાઠી, કઢાઈ કામ, ચળકતા રંગોના વસ્ત્રો.

ધાર્મિક રીતે આ લોકોમાં અનેક કુળદેવી‑કુળદેવતાઓની પૂજા થાય છે; જેમ કે મેલડી માને ખાસ કરીને માલધારી‑પશુપાલક સમાજ પોતાની રક્ષક દેવી તરીકે માને છે.

આજકાલનો પરિપ્રેક્ષ્ય

• આધુનિક સમયમાં રણ અને ચરાગાહ વિસ્તાર ઘટતા, ઔદ્યોગિકીકરણ અને વાવણી વિસ્તાર વધતા, માલધારીઓની મોસમી અવરજવર મુશ્કેલ બની છે

• ઘણા માલધારી પરિવારો આજે

  • અડધા સ્થાયી અથવા પૂરતા સ્થાયી બનીને ગામ‑શહેરની બહાર વસવા લાગ્યા છે,

  • શિક્ષણ, સરકારી નોકરી, દૂધ સહકારી મંડળો વગેરેમાં જોડાઈ રહ્યા છે.

તોય પણ, કચ્છ–સૌરાષ્ટ્ર–ઉત્તર ગુજરાતમાં આજે પણ માલધારી સમાજ ગાય‑ભેંસ‑ઉંટ‑બકરાં જેવા પશુધનના મુખ્ય સંભાળવાળાઓ તરીકે નોંધપાત્ર છે.