હેમુ ગઢવી (હિંમતદાન નાનુભા ગઢવી)
લોકગાયક, સંગીતકાર, લોકસંગીતનિયોજક, અભિનેતા
ઢાંકણિયા, જિલ્લો સુરેન્દ્રનગર, ગુજરાત
સૌરાષ્ટ્રના અગ્રણી લોકગાયક, લોકસંગીતનિયોજક, રંગભૂમિના કલાકાર અને લોકસાહિત્યના પ્રચારક. આકાશવાણી દ્વારા સૌરાષ્ટ્રનાં લોકગીતો અને લોકઢાળો ગુજરાતના ઘર-ઘર સુધી પહોંચાડવામાં તેમનું અસાધારણ યોગદાન રહ્યું.
પરિચય
હેમુ ગઢવીનો જન્મ 8 સપ્ટેમ્બર 1929ના રોજ સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના ઢાંકણિયા ગામે થયો હતો. તેમના પિતા નાનુભા ખેડૂત હતા અને માતા બાલુબા હતા. બાળપણથી જ હેમુ ગઢવીને ભવાઈ અને પ્રવાસી નાટકમંડળીઓ પ્રત્યે આકર્ષણ હતું. તેમનું ઔપચારિક શિક્ષણ અધૂરું રહ્યું અને તેઓ તેમના મામા શંભુદાન ગઢવીની પાલિતાણા સ્થિત નાટક કંપની સાથે જોડાયા. શરૂઆતમાં તેમણે નાટકમાં સ્ત્રી-પાત્રો પણ ભજવ્યાં.
રંગભૂમિનો અનુભવ તેમની ગાયકી માટે ખૂબ ઉપયોગી બન્યો. આગળ જતાં તેમણે લોકગીત, લોકવાર્તા, ભજન અને લોકસંગીતના વિવિધ સ્વરૂપોને પોતાના વિશિષ્ટ કંઠ અને રજૂઆતથી લોકપ્રિય બનાવ્યાં.
1955માં તેઓ આકાશવાણી સાથે જોડાયા અને આગામી દાયકામાં રાજકોટ કેન્દ્ર પરથી સૌરાષ્ટ્રના લોકસંગીતને વિશાળ શ્રોતાવર્ગ સુધી પહોંચાડવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી. તેમના કંઠે રેકોર્ડ થયેલા લોકગીતો અને લોકઢાળો રેડિયો દ્વારા ગામડાંથી શહેરો સુધી પહોંચ્યા.
હેમુ ગઢવીનું મહત્વ માત્ર એક ગાયક તરીકે નહોતું. તેમણે સૌરાષ્ટ્રનાં ગામડાંમાં પ્રચલિત લોકગીતો, રાસડા, હાલરડાં, ભજનો અને લોકકથાઓનું ધ્વનિમુદ્રણ કરીને તેને સાચવવાનું કામ કર્યું. આ રીતે તેમની કામગીરી એક પ્રકારના લોકસાંસ્કૃતિક દસ્તાવેજીકરણ તરીકે પણ મહત્વ ધરાવે છે.
તેમની લોકપ્રિય રજૂઆતોમાં “અમે મહિયારા રે ગોકુળ ગામનાં”, “શિવાજીનું હાલરડું”, “મોરબીની વાણિયણ” તથા અન્ય અનેક લોકગીતોનો સમાવેશ થાય છે. HMV અને Columbia જેવી કંપનીઓ દ્વારા તેમના ગીતોની રેકોર્ડ પણ બહાર પાડવામાં આવી હતી.
આકાશવાણીમાં તેમણે માત્ર ગાયન જ કર્યું નહીં પરંતુ લોકસંગીતના રૂપકોનું આયોજન અને રચના પણ કરી. દીનાબહેન ગાંધર્વ સાથે મળીને “રાંકનું રતન”, “શેણી વિજાણંદ”, “કવળાં સાસરિયાં” અને “પાતળી પરમાર” જેવા લોકસંગીત-રૂપકો તૈયાર કર્યા હોવાનું ચારણી સાહિત્યના સ્ત્રોતમાં નોંધાય છે.
તેમણે ગુજરાતી જૂની રંગભૂમિમાં પણ નોંધપાત્ર કામગીરી કરી. “સત્યવાદી રાજા હરિશ્ચંદ્ર” અને “પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ” જેવા નાટકોમાં તેમની ભૂમિકાઓ જાણીતી રહી.
હેમુ ગઢવીનું જીવન ખૂબ ટૂંકું હતું. 20 ઓગસ્ટ 1965ના રોજ પડધરી ખાતે આકાશવાણી માટે રાસડાનું રેકોર્ડિંગ કરતી વખતે તેમને હેમરેજ થયું અને 36 વર્ષની ઉંમરે તેમનું અવસાન થયું.
હેમુ ગઢવી (હિંમતદાન નાનુભા ગઢવી) જેવા મહાન વ્યક્તિઓ આપણા સમાજનું ગૌરવ છે. એમનું જીવન અને કાર્ય આપણને સદૈવ પ્રેરણા આપતું રહેશે.