સંતકવયિત્રી શ્રી લીરબાઈ માતાજી (લીરલબાઈ)

સંતકવયિત્રી લીરબાઈ માતાજીનો જન્મ મોઢવાડા, તા. પોરબંદર ખાતે મેર પરિવારમાં લુણા મોઢવડિયા અને લાખીબાઈને ત્યાં થયો હતો. તેઓ 19મી સદીના સંતજીવન સાથે જોડાયેલા હતાં. ઉપલબ્ધ સાહિત્યિક સ્ત્રોતો તેમને પરબના સંત દેવીદાસજીની શિષ્યપરંપરા સાથે જોડે છે. જીવણદાસ મોઢવાડિયા દ્વારા તેમને સંત દેવીદાસજીનો પરિચય થયો હતો અને ત્યારબાદ તેમણે મહાપંથની દીક્ષા સ્વીકારી હતી.

તેમના લગ્ન નજીકના કેશવ ગામના કેશવાળા મેર વજસી સાથે થયા હતા. ઉપલબ્ધ જીવનચરિત્રોમાં તેમના પતિના કઠોર સ્વભાવ અને વૈવાહિક ત્રાસનો ઉલ્લેખ મળે છે. ત્યારબાદ લીરબાઈ મોઢવાડા પરત આવ્યા અને સંતમાર્ગ તથા લોકસેવામાં પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું.

લીરબાઈએ ભક્તિ, ગુરુમહિમા, આત્મજ્ઞાન અને માનવતાના સંદેશવાળા અનેક ભજનો રચ્યા. તેમની રચનાઓ મુખ્યત્વે મૌખિક પરંપરા દ્વારા પેઢી દર પેઢી સચવાઈ છે. ગુજરાતી સંતસાહિત્યના ઇતિહાસમાં પણ તેમની ભજનવાણીનો ઉલ્લેખ મળે છે.

તેમના જીવન સાથે સદાવ્રત, ગરીબો તથા જરૂરિયાતમંદોની સેવા, ભક્તિ અને સમાજકલ્યાણની પરંપરા જોડાયેલી છે. મેર સમાજમાં તેઓ આજે પણ અત્યંત શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્મરણ કરવામાં આવે છે અને મોઢવાડા સહિત અનેક સ્થળોએ તેમના મંદિરો/સ્થાનો છે.

સાહિત્યિક સંદર્ભો અનુસાર લીરબાઈ માતાજીએ ઈ.સ. 1876માં રાણા કંડોરણા ગામે જીવતા સમાધિ લીધી હતી. તેમના ભજનોમાં “જી રે વીરા ઘાટ રે લુહારી...” જેવી રચનાઓ આજે પણ સંતવાણી પરંપરામાં પ્રચલિત છે.