કવિ દુલા ભાયા “કાગ” બાપુ
લોકકવિ • સંતકવિ • કવિ • ભજનકાર • લોકસાહિત્યકાર • સમાજજાગૃતિના કાર્યકર
મજાદર, મહુવા વિસ્તાર, ભાવનગર જિલ્લો, ગુજરાત
દુલા ભાયા કાગ ગુજરાતના અગ્રણી લોકકવિ, સંતકવિ અને લોકસાહિત્યકાર હતા. તેમણે સરળ લોકભાષામાં ભક્તિ, માનવતા, રાષ્ટ્રપ્રેમ, સામાજિક સુધારણા અને ગ્રામ્ય જીવનને કાવ્ય અને ગીતોમાં વ્યક્ત કર્યું. તેમની “કાગવાણી” ગુજરાતી લોકસાહિત્યની મહત્વપૂર્ણ ધરોહર છે.
પરિચય
દુલા ભાયા કાગનો જન્મ 25 નવેમ્બર 1903ના રોજ સૌરાષ્ટ્રના મજાદર ગામમાં ચારણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમનું બાળપણ ગ્રામ્ય વાતાવરણમાં પસાર થયું. તેમણે પોર્ટ વિક્ટર શાળામાં પાંચમા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યો હતો. ઔપચારિક શિક્ષણ મર્યાદિત હોવા છતાં સંતો અને જ્ઞાની વ્યક્તિઓના સંપર્કથી તેમણે પિંગળ, ચારણી કાવ્યપરંપરા અને ધાર્મિક-આધ્યાત્મિક સાહિત્યનું જ્ઞાન મેળવ્યું. શરૂઆતમાં તેઓ કૃષિ અને ગ્રામ્ય જીવન સાથે જોડાયેલા હતા, પરંતુ ધીમે ધીમે તેમની કાવ્યપ્રતિભા અને લોકપ્રિયતા વધતી ગઈ. તેમણે ભક્તિ, રામાયણ, મહાભારત, ગાંધીવિચાર, રાષ્ટ્રપ્રેમ, અસ્પૃશ્યતા નિવારણ, ભૂદાન, માનવતા અને સામાજિક જીવન જેવા અનેક વિષયો પર રચનાઓ કરી. તેમની ભાષા અત્યંત સરળ અને લોકજીવનને સ્પર્શતી હતી, જેના કારણે તેમની રચનાઓ ગામડાંથી લઈને સમગ્ર ગુજરાત સુધી લોકપ્રિય બની. કાગ બાપુએ માત્ર કવિતા લખી નહોતી; તેમણે પોતાની વાણી દ્વારા સામાજિક અને નૈતિક જાગૃતિનું કાર્ય પણ કર્યું. તેઓ વિનોબા ભાવેના ભૂદાન આંદોલન સાથે જોડાયા અને પોતાની જમીન તથા અન્ય સંસાધનોનું દાન કર્યું. તેમની સૌથી મોટી સાહિત્યિક ઓળખ “કાગવાણી”ના અનેક ભાગો છે. તેમના સાહિત્ય અને લોકસેવાના યોગદાન બદલ તેમને પદ્મશ્રી (1962)થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા. 22 ફેબ્રુઆરી 1977ના રોજ તેમનું અવસાન થયું.
“કાગ બાપુની અસંખ્ય લોકપ્રિય પંક્તિઓ લોકમુખે પ્રચલિત છે, પરંતુ ચોક્કસ મૂળ સ્રોત અને મૂળ રચના સાથે પ્રમાણિત quoteની પુષ્ટિ કર્યા વિના અહીં quotation મૂકવી યોગ્ય નથી. Website માટે “પ્રમાણિત સુવાક્ય” field હાલમાં ચકાસણી હેઠળ રાખવું.”
— કવિ દુલા ભાયા “કાગ” બાપુ
કવિ દુલા ભાયા “કાગ” બાપુ જેવા મહાન વ્યક્તિઓ આપણા સમાજનું ગૌરવ છે. એમનું જીવન અને કાર્ય આપણને સદૈવ પ્રેરણા આપતું રહેશે.