ડૉ. હરિચંદ મેઘા દલાયા (H. M. Dalaya)
Agricultural Engineer / Dairy Technologist / Dairy Industry Technologist
કરાચી, બ્રિટિશ ભારત (હાલ પાકિસ્તાન)
ડૉ. હરિચંદ મેઘા દલાયા ભારતના અગ્રણી ડેરી ટેક્નોલોજિસ્ટ અને એન્જિનિયર હતા. તેમણે 1955માં વિશ્વની પ્રથમ સફળ ભેંસના દૂધને Spray-Drying દ્વારા Milk Powderમાં રૂપાંતરિત કરવાની ટેક્નોલોજી વિકસાવી. આ ટેક્નોલોજીએ અમૂલના વિકાસ અને ભારતના ડેરી સહકારી આંદોલનને મજબૂત ટેક્નોલોજીકલ આધાર આપ્યો.
પરિચય
ડૉ. હરિચંદ મેઘા દલાયાનો જન્મ 22 ઓક્ટોબર 1921ના રોજ કરાચીમાં થયો હતો. તેમનું કુટુંબ મૂળ મથુરા સાથે જોડાયેલું હતું અને ડેરી વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલું હતું. તેમણે પુણેની Agriculture Engineering Collegeમાંથી 1944માં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો અને ત્યારબાદ Michigan State Universityમાંથી 1948માં Dairy Technologyમાં Master's degree મેળવી. 1950માં Harvard Business School ખાતે Advanced Business Management Program પૂર્ણ કર્યો. ભારત પરત આવ્યા બાદ તેમના મિત્ર ડૉ. વર્ગીસ કુરિયને તેમને આનંદની Kaira District Co-operative Milk Producers' Union સાથે જોડાવા પ્રોત્સાહિત કર્યા. તે સમયે અમૂલ સામે એક મોટી સમસ્યા હતી—શિયાળામાં વધારાનું ભેંસનું દૂધ બજારમાં વપરાઈ શકતું નહોતું. વિશ્વમાં તે સમયે ભેંસના દૂધને તેના ઊંચા fat contentને કારણે spray-dry કરી શકાય તેમ માનવામાં આવતું નહોતું. દલાયાએ આ માન્યતાને પડકારી અને પ્રયોગો દ્વારા ભેંસના દૂધમાંથી powder બનાવવાની પ્રક્રિયા વિકસાવી. 1955માં આ ટેક્નોલોજીનું equipment અમૂલ ખાતે સ્થાપિત થયું. તેના કારણે દૂધને લાંબા સમય સુધી સંગ્રહિત કરી શકાયું, ખેડૂતો પાસેથી વર્ષભર દૂધ સ્વીકારવાનું શક્ય બન્યું અને અમૂલને મોટા બજારો સુધી પહોંચવામાં મદદ મળી. તેમણે buffalo milkમાંથી infant milk food, cheese અને અન્ય dairy products વિકસાવવામાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. તેઓ Dr. Verghese Kurien અને Tribhuvandas Kishibhai Patel સાથે અમૂલની “Amul Trinity”ના મહત્વપૂર્ણ સભ્ય તરીકે ઓળખાય છે. 14 સપ્ટેમ્બર 2004ના રોજ પુણેમાં તેમનું અવસાન થયું.
ડૉ. હરિચંદ મેઘા દલાયા (H. M. Dalaya) જેવા મહાન વ્યક્તિઓ આપણા સમાજનું ગૌરવ છે. એમનું જીવન અને કાર્ય આપણને સદૈવ પ્રેરણા આપતું રહેશે.