ભરવાડ

૧. “ભરવાડ” શબ્દ અને ઉત્પત્તિ

શબ્દનો અર્થ

• “ભરવાડ” શબ્દ માટે વિદ્વાનો આ મતો આપે છે:

  • “ભરુ” / “ભરૂચ (ભૃગુકચ્છ)” પ્રદેશમાં વસતા ગોપાલકો પરથી “ભરવાડ” – એટલે ભરું પ્રદેશના ગવાળા.

  • કેટલીક લોકમાન્યતાએ “ભરૂ + વડ” (ભરૂ પ્રદેશના વડા/વતની) માનીને પણ અર્થ કાઢ્યો છે.

• ભાષાશાસ્ત્રીય રીતે “ભરવાડ” = ગોપાલક/પશુપાલક કોમ, ખાસ કરીને ગુજરાતના પશ્ચિમ ભાગમાં આ નામ વધારે પ્રચલિત છે.

વંશીય/ઇતિહાસિક મૂળ

• ઘણા ઇતિહાસકારો ભરવાડોને આભિર/આહિર–ગોપ (Yadava–Abhira) પરંપરાથી ઉતરેલી પ્રજા માને છે – એટલે પ્રાચીન ગોપાલક યાદવ વંશ સાથેની કડી.

• “ભરવાડ મુળ આભિર પ્રજા ચંદ્રવંશી છે” – એવો લોકસાહિત્ય અને ઇતિહાસ–વિચારકોએ ઉલ્લેખ કર્યો છે.

• લોકકથાઓમાં ભરવાડોના પૂર્વજો ગોકુળમાં શ્રીકૃષ્ણ સાથે રહેતા ગોપ તરીકે દર્શાવે છે; જરાસંધના ત્રાસ પછી દ્વારકા આવતા, તેઓપણ ગોપ–ગોપીઓ સાથે પશ્ચિમ તરફ આવી અને સૌરાષ્ટ્ર–ગુજરાતમાં ગોપાલક સમાજ તરીકે વસ્યા.

૨. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

• મધ્યયુગીન ગુજરાતી ગ્રંથો (જેમ કે “પ્રબોધચિંતામણી” વગેરે)માં ભરવાડનો ઉલ્લેખ મળે છે –

  • જેમા “અણહિલ ભરવાડ” જેવો શૂરવીર મિત્ર વનરાજ ચાવડાને ગાદી અપવામાં મદદ કરે છે અને અણહિલવાડ પાટણ નામનું રાજધાની શહેર તેના નામે વસે છે – એવું પણ લોકઇતિહાસ કહે છે.

• સાઉરાષ્ટ્ર–કચ્છ–ઉત્તર ગુજરાતમાં ભરવાડો સદીઓથી

  • ગાયો, ભેંસ, ઘેટાં, બકરાં–બકરીઓ,

  • અને કેટલીક જગ્યાએ ઊંટ
    નું ચરાણ કરતા, ગામ–ગામ દૂધ–ઘીનો પુરવઠો કરતા આવ્યાં છે.

• માલધારી તરીકે તેઓએ

  • રાજવાટો સમયે રાજ્યની ઘોડા–ભેંસ–ઊંટ–સપ્લાય,

  • ચરાગાહ સંભાળ,

  • “પાઠો” (દૂધ–ઘીનો ટેક્ષ/પુરવઠો)
    જવાબદારી લીધી; બદલા માં તેમને નાંગા/ગરાસ, ચરાણના અધિકાર અને રક્ષણ મળતા.

૩. આંતરિક વિભાગ – મોટાભાઈ અને નાનાભાઈ

ભરવાડ સમાજ પરંપરાગત રીતે બે મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચાય છે:

1. મોટાભાઈ ભરવાડ

2. નાનાભાઈ ભરવાડ

લોકપરંપરા મુજબ આ બે ભાઈઓના વંશજ છે, અને આજે મુખ્યત્વે:

• મોટાભાઈ – સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ, ઉત્તર ગુજરાતમાં વધારે.

• નાનાભાઈ – પંચાલ (તરણેતર), ઝાલાવાડ, ભાલ, ચરોતર, દક્ષિણ ગુજરાત વગેરે વિસ્તારમાં.

વધારામાં:

• સમગ્ર ભરવાડ સમાજ અંદાજે ૯૫ જેટલા પરગણાં/ગોળોમાં વહેંચાયેલો હોવાનું કહેવામાં આવે છે –

  • તેમાં આશરે ૭૯ મોટાભાઈ અને ૧૬ નાનાભાઈ પરગણાં ગણાય છે.

• લગ્ન માટે ગોળ–પરગણાંની નિયમીત સંસ્થા છે –

  • સમાન ગોળ/કુળમાં લગ્ન નથી થતા,

  • નાનાભાઈ–મોટાભાઈના સંબંધો માટે પણ નિયમો છે.

અટકો/કુળના ઉદાહરણ:

• મોટાભાઈ: ઠુંગા/જાદવ, વેહરા (સોલંકી), ભુંડીયા (સિંધવ), ઝાપડા, મુંધવા, રાતડીયા, ગળીયા વગેરે.

• નાનાભાઈ: સોહલા, ભોકળવા, મેર, સાટીયા, જોગરાણા, ભૂવા, અલગોતર, ડાંગર, મારુ, સભાડ, બોળીયા, પરમાર, ખોડા, મીર, કસોટીયા, શિયાળિયા, સિંધવ (રાઠોડ) વગેરે.

૪. પરંપરાગત જીવનશૈલી અને વ્યવસાય

ભટકી–માલધારી જીવન

• ભરવાડોની મુખ્ય ઓળખ: માલધારી – ભટકી ગોપાલક.

• તેઓ “नेસ” નાખે છે –

  • કચી–પાકી ઝૂંપડીઓ,

  • પાછળ મોટી/નાની માલ માટે ખૂંટા,

  • નજીકમાં ઘાસચારો–પાણીનો સ્ત્રોત.

• ઋતુ પ્રમાણે સ્થાનાંતર (ઉચાળો) –

  • ચોમાસા પહેલાં/પછી માલ સાથે નવા ચરાણ પર જવું,

  • ગીર, બરડા, રણ અને કપાસ–ખેતરના કિનારે જઇ માલ ચરાવવું.

આર્થિક આધાર

• “મોટો માલ”: ગાય–ભેંસ

• “નાનો માલ”: ઘેટાં–બકરાં–ક્યારેક ઊંટ

• મુખ્ય આવક:

  • દૂધ, દહીં, ઘી, છાશ, પનીર જેવી દૂધની વસ્તુઓનું વેચાણ,

  • બછડાં–વાછરડા, પ્રજનન માટેના જાનવરો,

  • ઊન/ચામડી (ઘેટાં–બકરાં માટે),

  • કેટલીક જગ્યાએ નાનકડું ખેતી–કામ.

આજના સમયમાં ઘણા ભરવાડો:

• દૂધ સહકારી મંડળો/ડેરીમાં જોડાયેલા છે,

• ટ્રાન્સપોર્ટ–વેપાર, નોકરી, નાના ઉદ્યોગોમાં પણ પ્રવેશી રહ્યા છે,
  પણ ગોપાલક ઓળખ જાળવે છે.

૫. પરંપરાઓ, સંસ્કૃતિ અને તહેવારો

ધાર્મિક માન્યતાઓ

• મુખ્ય ઇષ્ટદેવ: શ્રીકૃષ્ણ (ગોપાલ, મુરલીધર)

• ખાસ દેવ–દેવી:

  • મેલડી મા – “માલધારીની મેલડી” તરીકે ભરવાડ, રબારી, મેર જેવા લોકોમાં બહુ પ્રચલિત શક્તિદેવી.

  • ગોગા, ગોગામેર, મહાદેવ (પશુપતિ), હનુમાન, ગામદેવતાઓ, પાળીયા–વીરો.

• માલધારી જીવનને અનુકૂળ વ્રત–તહેવારો:

  • જન્માષ્ટમી, ગોપાષ્ટમી, નવરાત્રી, સ્થાનિક ગૌમેળાઓ.

તહેવારો અને મેળાઓ

• તરણેતરનો મેળો (સુરેન્દ્રનગર) – છત્રી–સરંજામવાળો પ્રસિદ્ધ મેળો, જ્યાં ભરવાડ, રબારી, અન્ય માલધારી મોટી સંખ્યામાં આવે છે.

• વૌઠાનો મેળો (અમદાવાદ), કુતિયાનાં મેળા, ગૌમેળા – ભરવાડ માટે સામાજિક–ધાર્મિક–આર્થિક કેન્દ્ર.

• ગામગામના પાળીયા–મેળા – પૂર્વજ શૂરવીરોની યાદમાં.

૬. વેશભૂષા, કળા અને જીવનશૈલી

પુરુષ વેશ

• સફેદ ધોતી/ચોરણી અને કમીઝ/કફની,

• ઉપર કેડિયું – કેટલીક જગ્યાએ કઢાયેલું–ડિઝાઇનવાળું,

• માથે પીંછાવાળી/લાલ–ઝાંખી પાઘડી,

• ખભા પર મોટી રુંમાલ/ઉપરણી.

સ્ત્રી વેશ (ભરવાડણ)

• ટાઢું (પીઠ ખુલ્લું) અથવા બંધ કડિયું–કમીજ,

• ભારે ઘેરવાળો ઘાઘરો – ઘણા સ્થળે કાળી કે ડાર્ક કલરની ચણિયાચોળી,

• રંગીન ચુંદડી/ઓઢણી,

• ચાંદીના બાજૂબંદ, કડા, પાતળી, નાથ, હાર, પાજેબ વગેરે.

હસ્તકલા:

• કેટલાક પ્રદેશમાં ટાંગલિયા શાલ / ઊની શાલ, કાપડની કિનારીઓ પર કઢાઈ, ગોદડી/ધાબળા વગેરે – માલધારી જીવનને અનુલક્ષીને.

૭. નૈતિક પરંપરા – વચન અને શૌર્ય

• લોકકથાઓ અને ડાયરા મુજબ ભરવાડ સમાજની બે ખાસ ઓળખ:

  • વચનના પાકા – એક વાર મૌખિક વચન આપ્યું તો પ્રાણ દઈ પણ ન તોડે;

  • શૂરવીરતા – ગામ–ગૌ–ગૌચર–અતિથિની રક્ષણ માટે તલવાર ખેંચનારા.

• રૂપા ભરવાડ, અણહિલ ભરવાડ, વિવિધ અવસર પર ગૌ–રક્ષા અને સતી–રક્ષાના પ્રસંગો લોકગાથાઓમાં પ્રસિદ્ધ છે.

૮. આજનો સમય – પરિવર્તન અને વિકાસ

• સરકાર સ્તરે “ગુજરાત ગોપાલક વિકાસ નિગમ” જેવી સંસ્થાઓ રબારી–ભરવાડ જેવી ગોપાલક કોમ માટે:

  • સામાજિક–સાંસ્કૃતિક–શૈક્ષણિક વિકાસ,

  • ધંધા–રોજગાર (પશુપાલન, ડેરી, ઘરઉદ્યોગ) માટે યોજનાઓ,

  • પુનર્વસવાટ, રહેઠાણ, ચરોટ–માલધારી વસાહતો,

  • પ્રતિભાશાળી યુવાનોને પ્રોત્સાહન
    માટે કામગીરી કરે છે.

ભરવાડ સમાજમાં આજે:

• સમૂહલગ્ન, યુવા સંગઠનો (ભરવાડ યુવા સંગઠન–ગુજરાત પ્રદેશ) દ્વારા

  • શિક્ષણમાં પ્રોત્સાહન,

  • વ્યસનમુક્તિ અભિયાન,

  • રોજગાર–માર્ગદર્શન
    વગેરે દિશામાં મજબૂત પ્રવર્તમાન છે.