પરિચય | માલધારી સમાજ

માલધારી (પશુપાલક) સમાજનો ઈતિહાસ ગુજરાતમાં મુખ્યત્વે ભટકી‑પશુપાલન, ગોપાલન અને પારંપરિક ઘાસચારા પર આધારિત જીવનશૈલી સાથે જોડાયેલો છે.

“માલધારી” શબ્દનો અર્થ

આ શબ્દ ખાસ કરીને પશ્ચિમ ભારત, ખાસ કરીને ગુજરાત માટે વધુ પ્રચલિત છે.

માલધારી સ્વતંત્ર “જાતિ” નહિ, પરંતુ એક વ્યવસાયિક સમુહ છે. તેમાં મુખ્યત્વે આ જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે

આ બધાની સામાયિક ઓળખ – પશુપાલન અને ઘાસચારાના મેદાનો પાસે વસવાટ.

ઈતિહાસમાં માલધારી સમુહનો ઉલ્લેખ આશરે 8મી–9મી સદીથી જોવા મળે છે, જ્યારે પશ્ચિમ ભારતના સૂકા અને અર્ધ‑સૂકા વિસ્તારોમાં ભટકી પશુપાલન વિકસ્યું.
કચ્છ, સાઉરાષ્ટ્ર, ઉત્તર ગુજરાત અને રણ કાંઠે આ સમુહોએ મોસમી યાત્રા (માઇગ્રેશન) કરતા ઘાસચારા અને પાણીની શોધમાં સ્થળાંતર કરવાનું શરૂ કર્યું.
જૂના સમયમાં આ લોકો સ્થાનિક રાજાઓ માટે
- ઘોડા, ઊંટ, ગાયો પૂરી પાડતા,
- પશુ રક્ષણ, ચરાગાહ સંભાળ, દૂધ અને દહીં–ઘીનો પુરવઠો કરતા,
  જેથી તેમને રાજસત્તા તરફથી ચરાગાહના અધિકાર અને કેટલીક કરરાહત મળતી.

માલધારીઓના વસવાટને “નેસ” કહેવામાં આવે છે – કાચા‑પાકા ઝૂંપડા, પશુઓ માટે ખૂંટા, અને ઘાસચારો નજીક હોય તેવા નાના ઢાળાવાળા વિસ્તારો.
જીવનનો મુખ્ય આધાર: દૂધ, દહીં, ઘી, પ્રજનન માટેના જાનવર અને તેમના વેચાણ દ્વારા આવક.
વસ્ત્ર, ગહના અને લોકકલા માં પણ માલધારી સંસ્કૃતિ અલગ ઓળખ ધરાવે છે – ખાસ કરીને રબારી, ભરવાડ વગેરે સમુહોના કાઠી, કઢાઈ કામ, ચળકતા રંગોના વસ્ત્રો.

ધાર્મિક રીતે આ લોકોમાં અનેક કુળદેવી‑કુળદેવતાઓની પૂજા થાય છે; જેમ કે મેલડી માને ખાસ કરીને માલધારી‑પશુપાલક સમાજ પોતાની રક્ષક દેવી તરીકે માને છે.

આધુનિક સમયમાં રણ અને ચરાગાહ વિસ્તાર ઘટતા, ઔદ્યોગિકીકરણ અને વાવણી વિસ્તાર વધતા, માલધારીઓની મોસમી અવરજવર મુશ્કેલ બની છે
ઘણા માલધારી પરિવારો આજે
- અડધા સ્થાયી અથવા પૂરતા સ્થાયી બનીને ગામ‑શહેરની બહાર વસવા લાગ્યા છે,
- શિક્ષણ, સરકારી નોકરી, દૂધ સહકારી મંડળો વગેરેમાં જોડાઈ રહ્યા છે.

તોય પણ, કચ્છ–સૌરાષ્ટ્ર–ઉત્તર ગુજરાતમાં આજે પણ માલધારી સમાજ ગાય‑ભેંસ‑ઉંટ‑બકરાં જેવા પશુધનના મુખ્ય સંભાળવાળાઓ તરીકે નોંધપાત્ર છે.

શેર કરો: